Widok foki na bałtyckiej plaży wciąż potrafi zaskoczyć, choć te ssaki wracają na polskie wybrzeże coraz częściej. Wyjaśniam, gdzie można je spotkać, czym różnią się trzy bałtyckie gatunki oraz jak zachować się wobec zwierzęcia odpoczywającego na piasku. Pokazuję też, dlaczego ochrona siedlisk i ograniczenie przyłowu są ważniejsze niż samo ratowanie pojedynczych osobników.
Najważniejsze informacje o fokach nad polskim Bałtykiem
- Trzy gatunki występujące w polskich wodach to foka szara, pospolita i obrączkowana.
- Najłatwiej spotkać fokę szarą, szczególnie w rejonie Zatoki Gdańskiej i ujścia Wisły.
- Foka na plaży zwykle odpoczywa, dlatego nie należy jej zaganiać do wody.
- Zachowaj co najmniej 30 metrów dystansu, nie karm zwierzęcia i trzymaj psa na smyczy.
- Obserwację zgłoś do Błękitnego Patrolu WWF pod numerem 795 536 009 albo do Stacji Morskiej UG w Helu pod numerem 601 889 940.
Gdzie w Polsce można spotkać foki
Foki pojawiają się wzdłuż całego polskiego wybrzeża, ale największe szanse na obserwację daje Zatoka Gdańska. Szczególnie ważne są piaszczyste łachy w rejonie ujścia Wisły, gdzie foki szare regularnie odpoczywają. To nie oznacza jednak, że każda plaża jest ich stałym siedliskiem. Zwierzęta przemieszczają się, a młode osobniki potrafią pokonywać setki, a nawet ponad tysiąc kilometrów.
GDOŚ wskazuje, że w polskich wodach Bałtyku występują trzy gatunki fok. W praktyce zdecydowanie najczęściej spotyka się fokę szarą, natomiast pozostałe dwa gatunki pojawiają się znacznie rzadziej.
| Gatunek | Gdzie występuje | Jak go rozpoznać |
|---|---|---|
| Foka szara | Cały Bałtyk, w Polsce głównie Zatoka Gdańska i ujście Wisły | Duże ciało, dłuższy pysk, u samic jasne futro z ciemnymi plamami |
| Foka pospolita | Południowo-zachodni Bałtyk, na polskich plażach sporadycznie | Mniejsza sylwetka, krótki pysk przypominający koci, nozdrza w kształcie litery V |
| Foka obrączkowana | Głównie północny Bałtyk, w Polsce wyjątkowo rzadko | Ciemne futro z jasnymi pierścieniami, mała głowa i krótka szyja |
Najliczniejsza jest foka szara
Foka szara to największy bałtycki gatunek. Samiec może mieć do 3 metrów długości i ważyć około 300 kilogramów, choć osobniki spotykane przy polskim brzegu są często młodsze i znacznie mniejsze. W Bałtyku żyje obecnie kilkadziesiąt tysięcy fok szarych, ale dokładne szacunki różnią się zależnie od metody liczenia i zakresu badań.
Na polskim wybrzeżu notuje się setki obserwacji rocznie, jednak nie należy ich utożsamiać z liczebnością całej krajowej populacji. Foki są wędrowne, a ta sama sztuka może być zauważona w kilku miejscach. To jeden z powodów, dla których pojedyncze zdjęcie z plaży nie mówi jeszcze, ile tych zwierząt żyje w Polsce.
Dlaczego foka wychodzi na plażę
Plaża jest dla foki naturalnym miejscem odpoczynku. Zwierzę może leżeć na piasku po intensywnym żerowaniu, podczas linienia albo wtedy, gdy potrzebuje odzyskać siły. Sama obecność foki na lądzie nie oznacza choroby ani konieczności natychmiastowego transportu do ośrodka.
Szczególną uwagę przyciągają młode foki. Focze szczenięta szarej foki rodzą się zwykle na przełomie lutego i marca, a przez pierwsze tygodnie mają jasne futro zwane lanugo. Wiosną można więc zobaczyć samotne, białe młode, które odpoczywa na brzegu po utracie kontaktu z matką albo czeka na dalszy etap samodzielnego życia.
Niepokój powinny wzbudzić dopiero wyraźne objawy, takie jak krwawienie, głębokie rany, nienaturalna bezwładność lub silne wychudzenie. Nawet wtedy nie należy samodzielnie pomagać foce. Próba polewania jej wodą, przenoszenia albo karmienia może pogorszyć stan zwierzęcia i narazić człowieka na ugryzienie.
Jak zachować się podczas spotkania z foką
Najlepsza pomoc często wygląda jak bezczynność. Sam trzymam się zasady, że obserwacja dzikiego zwierzęcia powinna zostawiać mu pełną możliwość odpoczynku i ucieczki. Foka może wyglądać na spokojną, ale blisko stojący człowiek, pies, dron czy lampa aparatu są dla niej źródłem stresu.
- Odejdź na co najmniej 30 metrów i poproś inne osoby, by zrobiły to samo.
- Nie dotykaj foki, nie głaszcz jej i nie próbuj sprawdzać, czy reaguje.
- Nie karm zwierzęcia, nie polewaj go wodą i nie zaganiaj do morza.
- Trzymaj psa na smyczy i nie pozwalaj mu szczekać ani zbliżać się do foki.
- Nie używaj drona i zrezygnuj z flesza. Zdjęcie wykonane z dużej odległości w zupełności wystarczy.
- Zgłoś obserwację Błękitnemu Patrolowi WWF albo Stacji Morskiej w Helu, podając miejscowość, numer wejścia na plażę lub lokalizację GPS.
W przypadku obserwacji z łodzi lub deski paddleboardowej dystans powinien być jeszcze większy. Do fok odpoczywających na łachach nie należy podpływać bliżej niż 200 metrów. Zwykła ciekawość nie jest powodem, by zmuszać zwierzę do ucieczki.
Kiedy interwencja jest naprawdę potrzebna
Po zgłoszeniu wolontariusze oceniają sytuację z bezpiecznej odległości. Sprawdzają wygląd, sposób oddychania, ruchy oraz ewentualne rany, a następnie konsultują decyzję ze specjalistami. Nie każda interwencja kończy się zabraniem foki. Zdrowe zwierzę pozostaje na plaży, a patrol przede wszystkim zabezpiecza je przed tłumem.
Jeśli foka wymaga leczenia, może trafić do ośrodka rehabilitacji Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Po odzyskaniu sprawności jest przygotowywana do powrotu do środowiska naturalnego.
Co zagraża fokom w polskiej strefie Bałtyku
Najpoważniejsze problemy nie zawsze widać z plaży. Jednym z głównych zagrożeń jest przyłów, czyli przypadkowe zaplątanie się foki w sieci rybackie. Szczególnie narażone są młode osobniki, które mają mniejsze doświadczenie i mogą nie rozpoznać niebezpieczeństwa.
Drugim problemem jest kurczenie się spokojnych siedlisk. Rozbudowa infrastruktury turystycznej, hałas, ruch jednostek pływających i tłumy na plażach ograniczają foki w wyborze miejsc odpoczynku. Jeżeli zwierzę nie może bezpiecznie wyjść na ląd, trudniej mu odpocząć, linieć i wychować młode.
- przyłowy w sieciach rybackich,
- płoszenie przez ludzi, psy, łodzie i drony,
- zanieczyszczenia chemiczne oraz odpady w morzu,
- zmiany klimatu wpływające na dostępność pokarmu i warunki rozrodu,
- utrata cichych, naturalnych miejsc odpoczynku.
Do tego dochodzi konflikt dotyczący ryb. Foki są drapieżnikami i korzystają z tych samych zasobów co rybołówstwo, ale odstrzał nie rozwiązuje problemu kondycji Bałtyku. Z mojego punktu widzenia skuteczniejsza jest poprawa stanu ekosystemu, ograniczenie przyłowu i rozwój narzędzi połowowych, które pozwalają chronić ssaki bez rezygnacji z pracy rybaków.
Jak wygląda ochrona fok nad Bałtykiem
W Polsce wszystkie trzy bałtyckie gatunki fok są objęte ochroną gatunkową. Zabronione jest między innymi ich umyślne zabijanie, płoszenie oraz niszczenie miejsc, w których odpoczywają lub wychowują młode. Ochronę wspierają także obszary Natura 2000, w tym miejsca przy ujściu Wisły.
Dużą rolę odgrywa połączenie monitoringu, rehabilitacji i edukacji. Stacja Morska w Helu bada stan zdrowia dzikich zwierząt, prowadzi rehabilitację oraz gromadzi dane o obserwacjach. Błękitny Patrol zabezpiecza foki na plażach i tłumaczy turystom, że najprostsza reakcja, czyli zachowanie dystansu, bywa najskuteczniejszą formą pomocy.
Ochrona nie powinna jednak sprowadzać się wyłącznie do reagowania na zgłoszenia. Potrzebne są także spokojne siedliska, odpowiedzialna turystyka i rozwiązania ograniczające przyłów. Dopiero te działania zwiększają szansę, że foki nie tylko pojawią się na polskim wybrzeżu, ale również będą mogły bezpiecznie korzystać z niego przez kolejne pokolenia.
Spokojna plaża jest najlepszym schronieniem dla foki
Foki wracają do polskiej części Bałtyku, ale ich obecność nadal wymaga ostrożności. Najczęściej spotykana foka szara korzysta z plaż i piaszczystych łach jako miejsc odpoczynku, a nie jako atrakcji dla ludzi.
Gdy zobaczysz ją na brzegu, zachowaj dystans, odsuń psa, nie dotykaj zwierzęcia i zgłoś obserwację. Taka prosta reakcja chroni fokę przed stresem, a specjalistom pozwala ocenić, czy potrzebna jest rzeczywista pomoc.
