Jesienią żaba nagle znika ze stawu, ogródka albo leśnej ściółki i przez kilka miesięcy trudno ją spotkać. Tak, żaby w Polsce przechodzą zimowy spoczynek, choć określenie „sen zimowy” jest pewnym uproszczeniem. Wyjaśniam, co dzieje się wtedy z ich organizmem, gdzie zimują poszczególne gatunki i jak nie przeszkadzać im w tym wymagającym okresie.
Żaba zimą ogranicza aktywność do minimum
- Tak, żaby zimują, ale biologicznie trafniej mówić o odrętwieniu i spoczynku zimowym.
- Żaby wodne najczęściej ukrywają się w mule na dnie stawów, jezior i starorzeczy.
- Żaby lądowe wybierają glebę, ściółkę, nory, przestrzenie pod korzeniami lub kamieniami.
- W czasie zimowania ich metabolizm, oddech i praca serca wyraźnie zwalniają.
- Największe zagrożenia to wysuszenie, przemarzanie, brak tlenu w wodzie i niszczenie kryjówek.
Czy żaba zapada w sen zimowy?
Najkrótsza odpowiedź brzmi: tak, żaba przechodzi zimowy stan odrętwienia. Nie śpi jednak tak jak człowiek ani jak zwierzęta, które regularnie wybudzają się ze snu zimowego. Jej organizm zwalnia, ponieważ żaba jest zwierzęciem zmiennocieplnym, a temperatura jej ciała zależy głównie od warunków otoczenia.
W polskich warunkach aktywność żab zaczyna spadać zwykle jesienią, często we wrześniu lub październiku. Do normalnego funkcjonowania wracają najczęściej w marcu albo kwietniu, choć łagodna pogoda może przyspieszyć ten moment. Z mojego punktu widzenia najważniejsze jest rozróżnienie między snem a strategią przetrwania chłodu, która pozwala oszczędzać energię, gdy owadów i innych bezkręgowców prawie nie ma.
Gdzie żaby spędzają zimę
Miejsce zimowania zależy od gatunku, wieku żaby i lokalnych warunków. Nie wszystkie osobniki znikają pod wodą. Część wybiera ląd, gdzie może schować się przed mrozem w wilgotnej glebie albo pod grubą warstwą liści.
| Środowisko zimowania | Typowa kryjówka | Najważniejsze zagrożenie |
|---|---|---|
| Woda | Muł na dnie stawu, jeziora lub starorzecza | Brak tlenu i zanieczyszczenie zbiornika |
| Ląd | Gleba, ściółka, nory, przestrzenie pod korzeniami | Przemarznięcie lub wysuszenie podłoża |
| Brzegi zbiorników | Szczeliny między kamieniami, kępy roślin, pod powalonym drewnem | Usunięcie roślinności i mechaniczne zniszczenie kryjówki |
Żaby wodne mogą zakopywać się w mule, gdzie temperatura zmienia się wolniej niż na powierzchni. Część tlenu pobierają wtedy przez skórę, dlatego czysta i odpowiednio natleniona woda ma dla nich większe znaczenie niż sama obecność lodu.
Żaby zimujące na lądzie potrzebują wilgotnej, nieprzekopanej gleby i naturalnej warstwy liści. Z tego powodu dokładne grabienie każdego zakątka ogrodu może zrobić więcej szkody niż pożytku. Liście, gałęzie i stare korzenie często tworzą bezpieczniejsze schronienie niż specjalnie ustawiony plastikowy domek.
Co dzieje się z organizmem żaby podczas zimowania
Wraz ze spadkiem temperatury żaba niemal przestaje polować i ogranicza ruchy do minimum. Serce bije wolniej, oddech zwalnia, a przemiana materii spada, więc zwierzę zużywa znacznie mniej energii. Dzięki temu może przetrwać wiele tygodni bez pobierania pokarmu.
Nie oznacza to jednak całkowitego wyłączenia organizmu. Żaba nadal reaguje na niekorzystne warunki, a jej komórki muszą być chronione przed uszkodzeniem. U gatunków występujących w Polsce kluczowe jest przede wszystkim znalezienie miejsca, w którym temperatura nie spadnie gwałtownie, a ciało nie wyschnie.
W czasie odrętwienia płazy są szczególnie wrażliwe na dotykanie i przenoszenie. Wybudzenie wymaga energii, a przypadkowo odkryta żaba może nie mieć możliwości powrotu do bezpiecznej kryjówki. Jeśli zimą znajdziemy ją pod liśćmi lub w piwnicznej szczelinie, najlepszą reakcją jest pozostawienie jej w spokoju.
Sen zimowy żaby a hibernacja innych zwierząt
W języku potocznym żabę, jeża i niedźwiedzia wrzucamy do jednej kategorii. Biologicznie ich strategie są jednak różne. Żaba nie utrzymuje stałej temperatury ciała jak ssak, lecz spowalnia procesy życiowe, dostosowując się do chłodu.
Dla porównania, wieloryb jako ssak utrzymuje temperaturę ciała dzięki własnemu metabolizmowi. Żaba nie ma takiego mechanizmu, dlatego jej przetrwanie zależy od znalezienia stabilnego mikrośrodowiska, a nie od intensywnej produkcji ciepła.
Niektóre gatunki płazów z innych części świata potrafią przeżyć częściowe zamarznięcie ciała. Dobrym przykładem jest żaba leśna z Ameryki Północnej, która wykorzystuje związki ochronne podobne do naturalnego płynu przeciw zamarzaniu. Nie należy jednak zakładać, że każda polska żaba może bezpiecznie zamarznąć. W naszych warunkach najważniejsza jest ochrona przed mrozem, a nie odporność na całkowite przemarznięcie.
Jak pomóc żabom przetrwać zimę
Najlepsza pomoc zwykle polega na tym, by nie usuwać elementów środowiska, z których żaby korzystają. W ogrodzie dobrze zostawić fragment naturalnej ściółki, kępy traw, niskie krzewy i niewielkie sterty gałęzi. Takie miejsca zatrzymują wilgoć i ograniczają gwałtowne zmiany temperatury.
- Nie przenoś żaby znalezionej w zimowej kryjówce, chyba że grozi jej bezpośrednie niebezpieczeństwo.
- Nie opróżniaj stawu jesienią, jeśli mogą w nim zimować płazy.
- Ogranicz stosowanie pestycydów i nawozów w pobliżu oczek wodnych.
- Nie usuwaj całej warstwy liści, mchu i martwego drewna z naturalnych zakątków ogrodu.
- Nie wrzucaj do stawu ryb ani odpadów, które pogarszają jakość wody.
W przydomowym oczku wodnym szczególne znaczenie ma jakość wody i dostęp do spokojnego, mulistego dna. Nie warto też rozbijać lodu gwałtownymi uderzeniami, bo może to stresować zwierzęta i niszczyć ich kryjówki. Jeśli zbiornik jest mały i regularnie zamarza do dna, sam fakt obecności wody nie oznacza jeszcze, że zapewnia żabom bezpieczne zimowisko.
Łagodna zima nie zawsze jest dla żab korzystna
Cieplejsze zimowe dni mogą przedwcześnie pobudzić żaby do ruchu. Zwierzę opuszcza kryjówkę, zużywa energię, ale po nagłym powrocie mrozu nadal nie znajduje pokarmu. Takie wahania temperatury są szczególnie niebezpieczne dla osobników osłabionych i młodych.
Zmiany klimatu wpływają też na termin wiosennych migracji i rozrodu. Wczesne roztopy mogą przyspieszać wędrówki do zbiorników, podczas gdy nocne przymrozki zwiększają ryzyko wychłodzenia. Dlatego wiosną warto zwracać uwagę na drogi przecinające trasy płazów i ograniczać przejazd w pobliżu mokradeł po zmroku.
Najważniejsza zasada brzmi spokojnie przeczekać zimę
Żaba nie znika bez powodu. Zimą oszczędza energię, ogranicza aktywność i korzysta z kryjówki, która chroni ją przed mrozem, wysuszeniem oraz brakiem pokarmu. Odpowiedź na pytanie, czy żaba zapada w sen zimowy, jest więc twierdząca, ale lepiej rozumieć to jako zimowe odrętwienie dopasowane do warunków środowiska.
Największą przysługę można jej oddać, pozostawiając naturalne zakamarki, czystą wodę i nienaruszone dno zbiornika. W przypadku dzikich płazów mniej ingerencji zwykle oznacza więcej bezpieczeństwa.
